Budaya material industri besi di Kompleks Sungai Batu, Lembah Bujang, Kedah - Naizatul Akma Mohd Mokhtar,; Mokhtar Saidin, (Ikatan Ahli Arkeologi Malaysia, Universiti Kebangsaan Malaysia, 2018)
Makalah ini membincangkan tentang budaya material yang terdapat di 17 tapak peleburan besi Sungai Batu, Lembah Bujang. Kajian budaya material terhadap tinggalan relau, kesan sisa pembakaran, sisa besi, bijih besi, pecahan tuyere, alat logam dan alat batu adalah penting untuk membuktikan kewujudan industri besi dalam skala yang besar telah berlangsung seawal tahun 535 Sebelum Masihi hingga kurun ke-15 Masihi di Kompleks Sungai Batu. Teknik peleburan besi yang dijalankan adalah secara langsung (bloomery) dengan suhu peleburan antara 1150°C - 1200°C bersama penggunaan bahan pemangkin ataupun fluks. Peleburan besi akan menghasilkan jongkong besi yang dikenali sebagai besi kembang (bloom) yang seterusnya akan didagangkan. Kekayaan sumber mentah bijih besi, tanah liat dan bahan bakar serta kedudukannya yang strategik merupakan faktor utama yang menyebabkan industri besi di Sungai Batu berterusan pada jangka masa yang lama. Penemuan 17 tapak peleburan besi yang kaya dengan budaya material telah membuktikan bahawa industri ini merupakan salah satu ekonomi penting masyarakat awal Lembah Bujang ketika itu.